Amorebieta-Etxanoko Udalak herriko ondareari buruzko monografia eguneratua aurkeztu du

2022/11/24
• ‘Amorebieta-Etxano: Patrimonio, Arte e Historia’ lana ospe handiko sei egilek idatzi dute, bakoitza bere alorrean aditua. • Udalak bisita gidatua antolatu du azaroaren 26an, larunbata, zornotzarrek arkitektura garaikidearen atalean jasotako ondarea aurrez aurre ezagutu dezaten; izen-ematea zabalik dago Zelaieta Zentroan.

Amorebieta-Etxanoko Udalak ‘Amorebieta-Etxano: Patrimonio, Arte e Historia’ liburua aurkeztu du gaur, ‘Amorebieta-Etxanoko Ondare Monumentala’ lana eguneratu eta zabaltzen duen monografia. Aurkeztu berri den bertsio eguneratu hau ospe handiko sei egilek idatzi dute, bakoitza bere alorrean aditua. Guztiak bertan izan dira gaur, landu duten atalaren nondik norakoak eta ondorioak bertatik bertara azaltzeko.

Aurkezpenean, Ainhoa Salterainek, Gizarte Ekintza eta Berdintasun zinegotziak, dokumentu honen garrantzia azpimarratu du eta eskerrak eman dizkie lana garatzen parte hartu duten pertsona guztiei: ‘Amorebieta-Etxano: Patrimonio, Arte e Historia’ izenburua daraman lana gure zornotzar nortasunaren isla da, informazio iturri ukigarri eta objektiboa. Gaur aurkeztu dugun lanari esker, batetik, askoz hobeto ezagutuko dugu zerk inguratu gintuen eta inguratzen gaituen, eta bestetik, duela hamarkada eta mende batzuetako Amorebieta-Etxano nolakoa izan zen jakingo dugu. Era berean, gaur egun arte nola eboluzionatu dugun erakusten digu obra honek. Erakunde gisa, gure eginbeharra da ondare historikoa zaintzea, babestea eta ezagutzera ematea, eta obra hau aurrerapauso bat da bide horretan”.

Jarraipena
Bestalde, Luciano Martinezek, Kultura eta Kirol zinegotziak, monografia nola garatu den azaldu du: “Amorebieta-Etxanok bazuen ‘Amorebieta-Etxanoko Ondare Monumentala’ lana, 1989an Udalak eta Bizkaiko Foru Aldundiak argitaratua. Hiru hamarkada baino gehiago igaro dira argitalpen hartatik, eta bere garaian udalerriarentzat lan garrantzitsua izan bazen ere, bere edukia nolabait zahartuta geratu da. Azpimarratu nahi dut gaur egun dugun ezagutza zehatzagoa dela eta gai bakoitzean gehiago sakontzeko aukera ematen duela. Horrela, adituen aholkuari jarraituz, Amorebieta-Etxanoko Udalak zegoen obra eguneratzea eta monografia berri bat egitea erabaki zuen, gure udalerriko ondare historikoari buruzko informazio zabalagoa biltzeko. Beraz, gaur aurkezten dugun ‘Amorebieta-Etxano: Patrimonio, Arte e Historia’ liburuak jarraipena ematen dio duela hamarkada batzuk hasitako bideari”.

Lanaren edukiari dagokionez, Martínezek adierazi du liburu berriak bi alor edo gai berri aipatzen dituela, aurrekoan kontuan hartu ez zirenak: “aurreko lanak hiru atal zituen: Erlijiozko Monumentu Ondarea, Landutako Etxebizitzetarako Arkitektura eta Baserria. Monografia berriak, aldiz, bost atal biltzen ditu, guztiak arloan adituak diren egileek garatu eta landutakoak:

  1. Maria Romano eta Alberto Santana – Amorebieta-Etxanoko baserriak. Pasaia gizatiartua
  2. Raquel Cilla - Amorebieta-Etxano: Ondare erlijiosoa
  3. Juan Manuel González Cembellín – Bizitegi-arkitektura kultua XIX. Mendearen erdialdera arte
  4. Gorka Pérez de la Peña Oleaga - Amorebieta-Etxano, 1868-2020 Arkitektura Garaikidearen Distira
  5. Iñigo Sarriugarte - Amorebieta-Etxano: Eskultura publikoa”

Zinegotzi zornotzarrak azpimarratu du bost arlo horiek aukeratu direla, adituen arabera hori baita ondarea biltzeko modurik egokiena eta osatuena: “gainera, arkitektura garaikidearen arloa azpimarratu nahi dut, egunero harekin bizi bagara ere, ez baita beti horrelako lanetan jasotzen”. Sarrerarekin amaitzeko, eta idazleei hitza eman aurretik, Martinezek esker oneko hitzak izan ditu idazleentzat: “Ainhoa Salterainek hasieran esan duen bezala, beharrezkoa da gure herriko ondarea ezagutzea eta zornotzarren eskura egotea. Horretarako, ezinbestekoa da egileak gai horretan adituak izatea. Zuen dedikazioa eta egindako lana eskertu nahi dizuet”. Era berean, Martinezek eskerrak eman dizkio herriko UztargiKlik argazki elkarteari emandako laguntzagatik: “liburuko argazki gehienak eman dizkigute, eta baita gure artxiborako materiala ere”.

Maria Romano eta Alberto Santana: 
“Amorebieta-Etxano laborategi bat izan zen baserriaren arkitekturari dagokionean”
Maria Romano eta Alberto Santana, ‘Amorebieta-Etxanoko baserriak. Paisaia gizatiartua’ ataleko egileek azaldu dute Amorebieta-Etxanoko geografia arretaz aztertu ondoren ulertu zutela, Bizkaiko bihotzean dagoen udalerri hau mendeetan zehar euskal herriko arkitektura sortu eta garatzeko laborategi bat izan zela, hau da, baserriena: “Amorebieta-Etxanoko lurralde osoan gozatu zuen kaparetasun unibertsala udalerria urez betetzen duten nekazaritza eta abeltzaintzako eraikuntzetan islatzen da, eta ez da gehiegizkoa esatea Amorebieta-Etxanon eraiki ziren baserri bikainak nekazari hidalgo horien harrotasunaren eta sustraitzearen isla edo adierazpen zuzena direla”.

Hala, Amorebieta-Etxanon baserri mota ugari daudela adierazi dute: “horiek eraikitzeko erabilitako materialak inguru hurbileko lehengaietara egokitzen dira; horregatik, Amorebieta-Etxanon, antzinako baserriak nabarmentzen dira, haritz-zurezko egiturarekin eta hareharri txigortuzko aparailuekin, batzuetan kareztatuta; eta teilaturako, tokiko teiletatik (Astepe, Sagastigoitia edo Gumuzio) ekarritako buztin egosizko teilak. Eredu hau denboran zehar mantenduko da, askotan familia egoiliarren beharretara eta mende bakoitzeko moda arkitektonikoetara egokitzeko eraldatua, baina beti baserriak eta etxeak bereizten dituzten arrasto komunekin. Garai bakoitzeko berezitasunak ezagutzeak aukera emango digu, Amorebieta-Etxanoko herri-arkitekturaren pieza nabarmenenak ezagutzeko”.

Raquel Cilla: 
“Santa Maria, Etxano eta Larreako parrokiak dira protagonistak ondare erlijiosoan”.
Bestetik, Raquel Cillak, ‘Amorebieta-Etxano: Ondare Erlijiosoa’ atalaren egileak azaldu du, bere eremua ikuspegi historiko eta artistiko batetik garatu duela: “Santa Maria parrokiek, Etxanokoak eta Larreako Santutegiak dute protagonismorik handiena, baina herriko ermiten azterketa ere gaingiroki lantzen da. Monografiarako, tenplu hauen arkitekturak denboran zehar izan duten bilakaera eta gorabehera historiko ezberdinak aztertu ditut. Era berean, barruan duten eduki higigarriaren azterketari ere ekiten diot: erretauletatik, tailetatik, pintura-obretatik, urregintzako piezetatik, eta abar, estilo artistiko eta kronologia desberdinetakoak”.

Era berean, ermitek Amorebieta-Etxanon izan duten garrantzia azpimarratu du Cillak: “Ermiten errepasoarekin, ermitek auzoetako bizitzan izan duten garrantziaz ohartzen gara, bai ikuspegi erlijiosoari dagokionez, bai ikuspegi administratibo eta sozialari dagokionez ere”.

Juan Manuel González Cembellín:
“Bando-dorreetan, jauregietan eta auzo-etxeetan egindako Ibilbidea aurkezten du lanak”
Juan Manuel González Cembellínek, ‘Bizitegi-arkitektura kultua XIX. Mende erdialdera arte’ kapituluaren egileak azaldu duenez, lan honetan Amorebieta-Etxanoko bando-dorreak, jauregiak eta auzo-etxeak aztertzen ditu, XV. mendetik XIX. mendearen erdialdera arte: “eraikin horiek ez zituzten nekazariek betetzen, baizik eta abolengo zaharreko familiek, eta familia horien aberastasuna, batzuetan, Erdi Aroko bandoen gerretan hasten zen: errentariak, jabeak eta hainbat baserriren jabeak, errotak edo burdinolak; merkatari batzuk (horiek ere bazeuden); eta gaur egun profesional liberalak deituko geniokeen medikuak edo eskribauak (notarioak). Dokumentuetan eraikin ugari aipatzen dira, garaikideen begietara behintzat aipagarriak zirenak. Izan ere, Ibargüenek eta Cachupinek 1588 inguruan esaten zuten bezala, Amorebieta-Etxanoko jendea “son muy nobles y de buen trato y muchos prinçipales e de grandes blason y meresçimiento”.

Hala ere, Cembellínek azpimarratu du gaur egun garai horretako oso etxe gutxi daudela kontserbatuta: “hamar bat inguruk baino ez dute interesik. Hala ere, dokumentu idatziek ematen dizkiguten albisteei eta antzinako argazki batzuei esker, kopuru hori handitu dezakegu eta ibilaldi bat egin dezakegu udalerriko paisaia eraikiaren inguruan”.

Horrela, autoreak honako hauek aipatu ditu: “gutxienez lau dorre bando kidetatik bat geratzen zaigu: Bernako dorrea. Leinuek XIV eta XV. mendeen artean beren boterea – beren indarra – erabiltzen zuten bertan. Interesgarrienak, ezezagunak izanagatik, jauregi gotiko-errenazentistak dira. Bake garaian eraikiak izan ziren, bando-gerrak isilduak, 1500 inguruan. Oparotasun garai berriez hitz egiten diguten etxeak dira. Goyenengoa, Bernagoitiako dorrea bezala ezaguna dena ere, adibide garrantzitsua da”.

Era berean, egileak nabarmendu duenez, harrigarria bada ere, errenazimendua eta barrokoa ia oharkabean pasa ziren udalerritik: “Amorebieta-Etxanon estilo horietako jauregiak egon ziren, zalantzarik gabe, Bizkaia osoan ugariak izan zirelako. Baina arrasto pare bat besterik ez dute utzi: etxe bat Konbenio kalean eta Larrea jauregia; azken honen argazki batzuk geratzen dira. Hau izan zen, ziur asko, udalerriko jauregirik garrantzitsuena: 1651 inguruan amaitutako jauregi barroko bikaina”.

Horrela, egilea XIX. mendera iritsi zen, neoklasizismora: “orduan estilo kultuak jauregietatik haratago hedatu ziren, etxe apalagotara eta auzo-etxeetara iritsiz. Eraikin horiek ia oharkabean pasatzen dira, sinpletasuna, formen garbitasuna eta funtzionaltasuna dela medio. Garrantzitsuena Canceladako Kondeen jauregia da (Sabino Arana, 21. zk.). Baina beste batzuk geratzen dira, apalagoak eta ez hain esanguratsuak: San Pedro 59, Karmen 33 (bi familiakoa, zertxobait modernoa), Konbenio 9 eta 11-13… Halaber, kapitulu berri baterako bidea zabaltzen du Aldazabalenak (San Pedro 57), eraikitzeko modu berriekin. Nobedadeak forma-aldaketa sinple baina esanguratsu batean islatzen dira: leihoak arkuz errematatzen dira, Amorebieta-Etxanon duela 200 urte baino gehiagotik ez bezala”.

Gorka Pérez de la Peña Oleaga:
“Amorebieta-Etxanok arkitektura garaikideko ondare aberatsa du”
‘Amorebieta-Etxano, 1868-2020 Arkitektura Garaikidearen Distira’ kapitulua ekarpen oso erabakigarria da euskal arkitektura garaikidearen historiografiarako, Gorka Pérez de la Peña Oleaga egileak berak azaldu duenez: "hala da, euskal udalerrien arkitektura garaikidea aztertzen duten monografien liburuak oso urriak direlako. Hori dela eta, Amorebieta-Etxanoko Udalak argitalpen hau egiteko erakuts duen nahia azpimarratzekoa da”.

Horrela, egileak adierazi du Amorebieta-Etxanoko udalerriak kalitate handiko arkitektura garaikideko ondare aberatsa eta eraikin nabarmenak dituela, eta horregatik erabaki dela izenburuan ‘Arkitektura garaikidearen distira’ azpimarratzea: “Amorebieta-Etxanoko garai garaikide honen funtsezko balioa bere multzo koherentea da, estilo-aldi desberdinen ulermena erraz errazten duena. Amorebieta-Etxanon arkitektura garaikidea 1868 eta 2020 arteko denbora da. Estilo nagusiak hauek dira: eklektizismoa, neoeuskalduna, art déco, arrazionalismoa, berrogeita hamarren modernitatea, funtzionalismoa eta organizismoa eta azken joerak: neobanguardiak”. Arkitektura hau egiterakoan, Pérez de la Peña Oleagak adierazi du oso arkitekto aipagarriek parte hartu zutela, hala nola, Diego de Basterra, Antonio de Araluze, José María Sainz de Aguirre, Ricardo de Beascoa edo Jorge Mallagarayk. Egilearen arabera, arkitektura garaikidea gaur egunera arte aztertzeko planteamendu hori oso ekarpen erabakigarria da baldintza berritzaile eta salbuespenezkoetan: “izan ere, praktikarik orokortuena 1975ean etapa garaikidea ixtea da. Argitalpen honetan 1976 eta 2020 arteko etapa integratu da, egindakoaz hausnartu ahal izateko denbora-tarte nahikoa luzea delako, baina baita Amorebieta-Etxanoko arkitekturarik onenaren zati handi bat biltzen duelako ere”. Adibide gisa, hainbat proiektu azpimarra ditzakegu: “Antoniode Araluze arkitektoaren 1932ko familia anitzeko eraikina eta EAJ-PNVren batzokia (Luis Urrengoetxea 5), José María Sainz de Aguirre arkitektoaren 1939ko Villasante txaleta (Luis Urrengoetxea 36), Julio Mendiguren ingeniariaren 1959-1964ko Aludium fabrika (Montorra 41), Jose María arkitektoaren 1975eko Andra Mari ikastola eta 1975eko Rufino Basañez 2 (Larrea z/g) eta Jorge Mallagaray arkitektoaren 2001-2004ko Zelaieta Zentroa (Zelaieta parkea z/g)”.

Iñigo Sarriugarte: 
“Kapitulu honek hamaika atal ditu, eta horietan tamaina handiko eskulturak eta tamaina txikiagoko piezak biltzen dira”
Azkenik, Iñigo Sarriugartek ‘Amorebieta-Etxano: Eskultura Publikoa’ atala azaldu du. Sarreran adierazi duenez, eskulturen inguruko lanak jasotzen dituen testu analitiko-deskribatzaileetan, sortzaileen erreferentziazko lerro labur batzuk ezagutarazteaz gain, eskulturak diseinatzean izan zuten zentzua eta prozesu eta jarraibide esanguratsuenak ere azaltzen dira: “horretarako, hamaika atal bildu dira, eta horietan tamaina handiko eskulturak eta dimentsio txikiagoko piezak biltzen dira. Era berean, zurezko nahiz metalezko euskarrietako erliebeak aztertu dira, duten garrantziagatik eta udalerriaren historiarekin duten loturagatik nahitaez aztertu behar izan direnak”.

Horrela, egileak aipatu du, aztertutako proposamenen multzoan, herriarekin lotura historiko eta kulturalak dituztenak nabarmentzen direla, Amorebieta-Etxanoko historian aztarna bat utzi duten pertsonaia ospetsuei erreferentzia eginez: “Larrearen nobleak, Aita Santi Onaindia literatoa eta Pio Lindegaard jazz musikaria. Lotura hori usu agertzen da udalerri batean dagoen eskultura publikoari buruzko azterlanak egiten direnean; izan ere, plataforma hori funtsezko erreferentzia bihurtzen da tokian aztarna bat utzi zuten pertsona ospetsuak ezagutarazteko”. Sarriugartek azpimarratu du, adibide horiekin batera, herri baten kontakizuna markatu duten une historikoak ere funtsezkoak direla, eta ekitaldi horietako bat dela karlistaldietan aurrez aurre dauden bi aldeen arteko Amorebietako Konbenioa, herriko Konbenio hotelean sinatzen dena”.

Era berean, estudioak herriko bi artistaren lanak ere biltzen ditu: “José Javier Lacalle eta Ángel Calvete. Autore horiek ingurunearekiko lotura luzea erakusten dute ia haurtzarotik, eta harreman hori guztiz desberdina da gainerako eskultoreekin alderatuta”. Era berean, Sarriugartek aipatu du batzuetan hiri-birgaitzeak eta horiei dagozkien eraldaketa fisikoak aitzakia ona izaten direla elementu plastikoak eta artistikoak gehitzeko, betiere planteamenduak instalatuko diren lekuaren araberakoak badira: “hortik, Angel Garrazak eta Javier Santurtunek egindako proposamenak”. Eskultura publikoak ingurunearekin duen harremana artistak berak aztertu behar du, eta konexioak eta elkarguneak sortu behar ditu, ikuslea leku horretan oinarrituta elkar daitekeen ikusmen-ehunaren jakitun izan dadin: “aurreko izenen ondoan Juanjo Novellaren piezaren kasua ere biltzen da, erlazio-interes handiko bilbadurak bateratzeko aukera ematen baitu”.

Era berean, ZornotzArte Euskal Artearen Biurtekoaren edizioei esker herri honek hartu zuen jarduera artistiko bizia aipatu du Sarriugartek: “1984-1985etik aurrera, hainbat produkzio-eremutako sortzaileei sariak eman zitzaizkien, eta kasu horietako batzuk proposamen publikoetan gauzatu ziren, liburuko testuetan deskribatzen den bezala. Erakusketa eta esperimentu sakoneko lehiaketa interesgarri eta aipagarri honek euskal artearen historian landutako eskuliburuetan leku bat egitea lortuko zuen, artista ugari biltzea eta aipatzea lortu baitzuen”.

Azkenik, adierazi du bilduma lan honen helburu nagusietako bat tokiko ondare baten inguruko ezagutza areagotzea izan dela: “bai eta kontzientzia kolektiboa sustatzea ere, hura kontserbatu eta zaintzeko”.

Bisita gidatua eta salmenta puntua
Egileen azalpena entzun ondoren, Luciano Martinezek hitza hartu du berriro, eta gogorarazi du Amorebieta-Etxanoko Udalak bisita gidatu bat antolatu duela zornotzarrek arkitektura garaikidearen atalean jasotako ondarea aurrez aurre ezagutu ahal izan dezaten: “egunero bizi gara harekin, baina askotan ezezaguna da herritar askorentzat”. Bisita gidatua larunbat honetan, azaroak 26, egingo da eta beharrezkoa da aldez aurretik Zelaieta Zentroan izena ematea; gaur da horretarako azken eguna. 

Era berean, aurkeztutako obra eskuratzeko deia egin die zinegotzi zornotzarrak herritarrei, Amorebieta-Etxano pixka bat gehiago ezagutzeko: “Zelaieta Zentroan egongo da liburua salgai abenduaren erdialdetik aurrera”.